Người "đã từng"

Và ký ức về một thời hoàng kim không chịu ngủ yên

Có một kiểu người, khi đã đi đến đoạn dốc cuối của đời làm nghề, thì bắt đầu sống nhiều hơn với ký ức. Họ không hẳn là kẻ xấu. Cũng không hoàn toàn là người đáng thương. Họ đơn giản là… người đã từng ở trên cao, và giờ đây phải học cách nhìn cuộc đời từ phía dưới lên.

Nhưng không phải ai cũng học được.

Những người ấy thường ngồi rất lâu bên những câu chuyện cũ. Câu chuyện mà trong đó, họ luôn là nhân vật chính. Kẻ tiên phong. Người mở đường. Người “đi trước thời đại”. Họ nhắc lại nó với vẻ trịnh trọng, như thể lịch sử đã quên mất công lao của họ, và nhân loại thì đang đi sai hướng.

Điều trớ trêu là: càng ít còn gì trong tay, họ càng nói nhiều về cái đã mất.

1. Thời hoàng kim – một thứ ký ức rất dễ… tự phong

Thời hoàng kim của người thua cuộc thường không có niên đại rõ ràng. Nó tồn tại ở một khoảng “ngày xưa” mơ hồ:
– Hồi đó…
– Ngày tôi còn làm…
– Lúc ấy tôi đã nói rồi…

Không ai kiểm chứng được. Không ai phủ nhận hẳn. Và vì thế, nó trở thành sự thật riêng, được lặp lại đủ nhiều để người kể cũng tin đó là sự thật chung.

Họ nói mình là người đầu tiên nghĩ ra ý tưởng ấy. Là người tiên phong khi chưa ai dám làm. Là người nhìn ra xu thế trước đám đông. Rằng nếu không vì “thời thế”, “cơ chế”, “người khác giẫm lên”, thì mọi thứ đã khác.

Nghe qua thì rất hợp lý.

Nhưng có một chi tiết nhỏ thường bị bỏ quên:

Người thật sự tiên phong – nếu còn sống tốt – hiếm khi phải tự xưng mình là tiên phong.

Lịch sử không được viết bởi người kể lại nó mỗi ngày. Lịch sử được viết bởi kết quả còn đứng vững sau thời gian.

2. Kỳ thị thành công của người đến sau – một phản xạ tâm lý rất… con người

Có một điểm chung dễ nhận ra ở kiểu người này:
Họ không ghét thất bại của mình, mà ghét thành công của người khác.

Đặc biệt là những người trẻ hơn. Những người đến sau. Những người đang làm đúng thứ họ từng làm – nhưng tốt hơn, nhanh hơn, và hiệu quả hơn.

Họ nói:

• Tụi nó chỉ là ăn theo.

• Hồi tôi làm còn khó gấp trăm lần.

• Bây giờ điều kiện quá dễ.

• Nếu tôi có công cụ như tụi nó bây giờ…

Những câu ấy nghe quen đến mức thành công đã bắt đầu trở thành… bằng chứng của sự nông cạn.

Thay vì hỏi:

Vì sao mình không đi tiếp được?

Họ chọn một câu hỏi dễ hơn:

Vì sao thành công bây giờ lại rẻ thế?

3. Dẫn chứng thứ nhất: Công nghệ và những “nhà tiên tri thất nghiệp”

Bạn hãy nhìn vào ngành công nghệ.

Cách đây hai, ba thập kỷ, có những người từng là “chuyên gia IT” đúng nghĩa: gõ lệnh tay, lập trình trong điều kiện thiếu tài liệu, thiếu cộng đồng, thiếu công cụ hỗ trợ.

Họ từng thực sự giỏi.

Nhưng khi công nghệ tiến lên, khi framework, AI, automation xuất hiện, khi một sinh viên năm nhất có thể làm được thứ mà họ mất cả tháng… thì thay vì học tiếp, không ít người chọn khinh bỉ.

Họ bảo:

• Mấy đứa bây giờ có biết gì về gốc rễ đâu.

• Chỉ bấm công cụ.

• Không hiểu bản chất.

Trong khi thực tế là: hiểu bản chất mà không tạo được giá trị thì cũng chỉ là hiểu cho vui.

Lịch sử công nghệ không loại bỏ người cũ.
Nó chỉ loại bỏ người dừng lại.

4. Dẫn chứng thứ hai: Khu vực công và những “hào quang chức vụ”

Ở khu vực hành chính – công vụ, dạng người này còn rõ nét hơn.

Có những người từng giữ vị trí quan trọng. Từng ký những văn bản mà cả phòng phải chờ. Từng là “ý kiến cuối cùng”.

Khi còn đương chức, họ nói rất ít về bản thân.
Khi rời vị trí, họ nói rất nhiều về quá khứ.

Và họ không chấp nhận nổi việc người kế nhiệm làm việc nhanh hơn, minh bạch hơn, hoặc được đánh giá cao hơn.

Họ nói:

• Bây giờ chỉ là hình thức.

• Ngày xưa chúng tôi làm việc thật.

• Quy trình giờ nông lắm.

Nhưng họ quên mất:

Chức vụ không phải huân chương mang theo suốt đời.

Nó chỉ là một vai diễn có thời hạn. Khi màn hạ, khán giả không có trách nhiệm vỗ tay mãi.

5. Người thua cuộc thật sự thua ở đâu?

Họ không thua vì từng sai.
Họ thua vì không chấp nhận rằng cuộc chơi đã đổi luật.

Người tiên phong thật sự, nếu còn tinh thần tiên phong, sẽ luôn thấy mình đang tụt lại và cần đi tiếp.
Người tiên phong giả, khi không đi tiếp được, sẽ dựng bia đá cho chính mình.

Bi kịch nằm ở chỗ:

Họ không chịu nhận mình đã dừng lại.

Thay vào đó, họ tuyên bố rằng thế hệ mới “không xứng đáng”.

6. Ký ức hoàng kim – thứ thuốc phiện êm ái

Nhớ lại thời hoàng kim là điều rất người.
Nhưng sống mãi trong nó thì là một dạng trì trệ tinh thần.

Ký ức, nếu không được đặt đúng chỗ, sẽ trở thành:

• cái cớ để khinh thường hiện tại,

• cái mác để phủ định người khác,

• và cái tường để tự giam mình.

Người thua cuộc thường không nhận ra rằng:

Thứ duy nhất họ còn giữ được chính là ký ức.

Và khi đó, ký ức trở thành tài sản cuối cùng – nên họ bảo vệ nó dữ dội.

7. Có thật họ từng là người tiên phong?

Đây là câu hỏi khó trả lời nhất – và cũng tàn nhẫn nhất.

Bởi có một khả năng khác, ít ai dám nghĩ tới:
Rằng họ chỉ là người có mặt sớm, chứ không phải người đi xa.

Có mặt sớm thì dễ nổi.
Đi xa mới khó.

Lịch sử không tưởng thưởng cho người đến sớm.
Lịch sử tưởng thưởng cho người đi được lâu nhất.

8. Sự khác biệt giữa người từng thắng và người từng… có cơ hội

Người từng thắng thật sự, khi nhìn lại, thường rất bình thản.
Họ không cần chứng minh.

Người từng suýt thắng, hoặc từng được tung hô một thời gian ngắn, lại rất cay cú.

Vì họ luôn cảm thấy:

Đáng lẽ mình đã là người ở đó.

Nhưng “đáng lẽ” không phải là thành tựu.

9. Kỳ thị người thành công – một cách né tránh sự thật

Khi gọi thành công của người khác là “ăn may”, “ăn theo”, “đi sau”, người thua cuộc đang tự an ủi mình rằng:

Mình không sai, chỉ là thời thế phụ mình.

Trong tâm lý học, đó là cơ chế tự vệ.

Nó giúp họ không phải đối diện với câu hỏi đau nhất:

Nếu quay lại thời hoàng kim ấy, liệu mình có làm tốt hơn không?

10. Một kết luận không dễ chịu

Không ai có nghĩa vụ tôn trọng quá khứ của bạn, nếu hiện tại bạn chỉ sống bằng nó.

Không ai nợ bạn sự công nhận, chỉ vì bạn từng đến trước.

Và không ai sai khi họ thành công theo cách riêng của họ, trong một bối cảnh mới, với luật chơi mới.

Người thua cuộc cay đắng không phải vì họ thua.
Mà vì họ không chịu bước sang vai trò khác.

Có người chuyển từ người chơi sang người hướng dẫn.
Có người chuyển từ trung tâm sang hậu trường.
Có người chuyển sang một hành trình mới.

Còn người thua cuộc thì chỉ chuyển từ hiện tại… sang ký ức.

Và ở đó, họ tự phong mình là người tiên phong – của một thời đại đã chết.